176.Bir Öküz Çıkar, Cümle Veziri Susturur

İnsanlık, isimlerin peşine düştüğü kadar anlamların da izini sürebilseydi, belki bu kadar eşeğe öküz, öküze bilge, bilgine de çoban demezdi.

Toplumun en kolay işi, birine lakap takmaktır. Çünkü lakap, hem zekâ testi değildir hem de karakter mesuliyeti gerektirmez. Ta ki, taktığın lakap bir gün seni bile sırtından vurana kadar…

Bir halkın psikolojik durumu, onun şaka anlayışında saklıdır. Eğer bir millet, en çok kendisine hizmet edeni alaya alıyorsa, bu halk değil yaralı bir çobandır; elindeki değnek de artık koyunları değil, yöneticileri dürtmek ister.

Tarihten bugüne “şöhret” sahibi olmak ile “hürmet” sahibi olmak arasındaki mesafe, bir öküz boynu kadar bile değildir. Hürmetkâr olan az konuşur, çok iş yapar. Şöhret isteyen çok konuşur, az iş yapar. Ve ne gariptir ki, halk en çok konuşana değil, en çok çalışana lakap takar. Çünkü susan insana dil uzatmak, konuşan kadar kolay değildir.

Osmanlı’nın duraklama döneminde bile bazı bürokratlar, hem halkın sevgisini kazanmış hem de zenginlerin nefretini. Çünkü adaleti seven halk, rantı sevenlerle aynı sofraya oturmaz. Ama adaleti getiren adamın adı da Öksüz değil, Öküz oluverir. İyi ki adamın adı “Timsah Mehmet” değilmiş, yoksa tarihe “Gavur Lacoste” diye geçerdi.

Ve unutmadan: İnsan eğer kendi içindeki eşekle barışamamışsa, başkasının öküzlüğü gözünde deve görünür.

Zaman odur ki;

Osmanlının duraklama devrinde ( 1579-1699)  Öksüz adıyla anılan, başarılı bir bürokrat vardır. Mısır valiliği yaparken, devlet –halk arasındaki aracıları devre dışı bırakmıştı. Bu durum halk tarafından sevilmesine, zenginler tarafından da sevilmemesine sebep olmuştur.

Bu bürokrat, 1. Ahmet ve  2.Osman devrinde  de Sadrazamlık (başbakanlık) gibi önemli görevler yapan, iyi bir eğitim almış olan ve mizahı yerinde kullanan bir Paşadır.

Osmanlı’nın duraklama devrinde, adı Öksüz olan ama halkın Öküz dediği  Öksüz Mehmet Paşa..

Kendisi dürüst, zeki, halkın hakkını savunan bir yöneticidir. Fakat zenginlerin kazancına dokunduğu için halk “efendi paşam” derken, soylular “Öküz Paşa” der. Zengin bu, ne desin? “Adil paşam!” dese, kendi zulmü ortaya çıkacak.

Bir gün, sefer sırasında, Paşa çadırda vezirleriyle önemli bir toplantı yapmaktadır. Devletin gidişatı, ordunun iaşesi, halkın durumu gibi konular konuşulmaktadır.

Tam o esnada, dışarıdan bir öküz, çadırın perdesini burnuyla aralayarak içeri başını uzatır ve doğrudan Paşa’ya dakikalarca bakar.

İlk anda kimse bir şey demez. Ama göz göze gelen bir iki vezir, “Yahu bu öküzle paşa arasında eski bir dostluk var gibi!” bakışlarıyla kıs kıs gülmeye başlar.

Hayvan başını çeker gider. Vezirler gözlerini siler. Ciddiyet yeniden kurulur.

Ama beş dakika geçmeden, aynı öküz yine gelir, başını uzatır, gene Paşa’ya uzun uzun bakar. Bu defa gülmeler durmaz. Kahkahalar havada uçuşur. Vezirlerin biri neredeyse yere düşecektir.

Sadrazam Mehmet Paşa, bu duruma içerler ama çaktırmaz. Gözlüğünü düzeltir, bastonuna dayanır ve soğukkanlılıkla şöyle der:

— Arkadaşlar… Bu öküzün bana ne dediğini biliyor musunuz?

Ortalık ciddileşir. Herkes merakla bekler. Paşa, gülümseyerek devam eder:

— Diyor ki: “Senin kim olduğunu artık öğrendim… Ama bu yanındaki eşeklerle ne işin var? Onu anlayamadım!”

Fıkradan Anladıklarım

1. “Adı kötü çıkanın işi iyi olur.” (Anadolu halk sözü, Sivas yöresi) — İnsan çoğu zaman yaptığı işle değil, başkalarının taktığı isimle yargılanır.

2. “Öküzün boynuzu göğe değmez, ama gözü dağa bakar.” (Yozgat yöresi halk sözü) — Görünüşle hüküm vermek çoğu zaman yanlıştır.

3. “Lakap çabuk yapışır, itibar geç sökülür.” (Edirne halk sözü) — İnsana takılan isimler bazen gerçeğin önüne geçer.

4. “Yiğidi öldür, hakkını yeme.” (Türk atasözü, Anadolu geneli) — Beğenmesen de insanın yaptığı iyiliği teslim etmek gerekir.

5. “Sözün tartısı, söyleyenin aklıdır.” (Anadolu irfan geleneği) — İnsan zekâsı çoğu zaman dilinden anlaşılır.

6. “Akıllı taş atar, cahil gölünü kurutur.” (Balkan Türkleri halk sözü) — Zekâ ile yapılan bir söz, kaba saldırıdan daha etkilidir.

7. “Kervan yolda, adam sözde belli olur.” (Konya yöresi halk sözü) — İnsan karakteri kriz anında ortaya çıkar.

8. “Eşeğe altın semer vursan yine eşektir.” (Türk atasözü, Anadolu geneli) — Mevki, insanın özünü değiştirmez.

9. “Öküz arpa ister, akıllı itibar.” (Kırşehir yöresi halk sözü) — Herkes kendi seviyesine göre değer arar.

10. “Laf çoksa iş azdır.” (Türk dünyası sözü, Kazak Türkleri) — Çok konuşan her zaman çok iş yapan değildir.

11. “Keskin akıl kılıçtan tez işler.” (Anadolu irfan sözü) — Zekice bir cevap çoğu zaman en güçlü savunmadır.

12. “Boynuz kulağı geçer.” (Türk atasözü, Anadolu geneli) — Küçümsenen kişi bazen herkesi geride bırakır.

13. “Söz yerini bulursa tokat sayılmaz.” (Trakya halk sözü, Tekirdağ) — Yerinde mizah en etkili cevaptır.

14. “Adamın yanındakine bak, huyunu anlarsın.” (Bursa yöresi halk sözü) — İnsan çoğu zaman çevresiyle değerlendirilir.

15. “Eşek yüküyle, insan sözüyle tanınır.” (Anadolu halk sözü, Kayseri yöresi) — İnsanın asıl değeri söyleminde ve davranışındadır.

16. “Taş yerinde ağırdır.” (Türk atasözü, Anadolu geneli) — Makamı taşıyan kişilik ve erdemdir.

17. “Dil, aklın terazisidir.” (Osmanlı hikmet geleneği) — Sözler insanın iç dünyasını tartar.

18. “Kuru gürültü harman kaldırmaz.” (Anadolu sözü, Çorum yöresi) — Gösteriş iş üretmez.

19. “At iziyle it izi karışınca akıllı susmaz.” (Türk atasözü, Anadolu geneli) — Kargaşa içinde doğruyu ayırt etmek bilgeliktir.

20. “Akıllı insan taşla değil, sözle vurur.” (özdeyiş, Hz. Ali’ye atfedilen hikmet sözleri geleneği) — Zekâ ile verilen cevap kalıcı etki bırakır.