118.Yık-Yap Ekonomisi

İnsan tuhaftır.

Elindeki sağlamı bozar, sonra bozduğunu yeniden yapar, bir de yaptığıyla övünür.

Bozarken göz kırptığı menfaat, yaparken hayır duası bekler. Hem kazanır, hem de sevap umar. Bir taşla iki kuş derken, kuşlar uçar, taş düşer; ama taşın altında kalan yine halk olur.

En acı olanıysa bu oyunu seyretmekten öte, alkışlamamızdır. Çünkü çoğu zaman “bozmak” kalkınma, “yıkmak” gelişme, “yeniden yapmak” hizmet sayılır. Hafızamız zayıf, belleğimiz balık gibi; dünü unutur, bugünü yutar, yarına da hayal satarız.

Üstümüze serpilen ölü toprağı değil, bastığımız betonun içine karıştırılmış suskunluktur aslında.

Sorgulamayan bir toplumun yolunu bozmak kolaydır. Sonra o yolu yapar gibi yaparsınız, hem para kazanırsınız, hem de gönüllerde “hizmet adamı” olursunuz!

Ama bir gün biri gelir… Yolun neden bozulduğunu sorar.

İşte o zaman çarklar şaşar. Çünkü sistem bir şeyi öğretmez:

“Sorgulamayı!”

Zaman Odur ki

Zengin şehirli bir genç, yeni aldığı lüks arabasıyla köy yollarına dalmış. Şehirde kimse dönüp bakmayınca, köyde hava atmaya karar vermiş.

Aksilik ya, köyün yoluna sapar sapmaz arabası çamura batıvermiş! Ne ileri gider, ne geri… Debelendikçe batıyor. Zavallı çocuk, lüks arabasında mahsur kalmış. Meğer şehirde yüksek binalardan köy yolları görünmüyormuş. Asfalt sanmış, meğer yumuşak yürekli bir bataklıkmış!

Etrafta kimse yok. Yürümüş biraz, uzakta bir ev görmüş. Bahçede de bir traktör. Koşmuş hemen:

— “Merhaba!” demiş soluk soluğa.
— “Aleyküm selam,” demiş çiftçi, elleri hâlâ toprak kokuyor.
— “Arabam battı. Traktörle çekebilir miyiz?”

Çiftçi düşünmeden:
— “Tabii ki,” demiş. Ama sonra bir hesap başlıyor: Mazot, enflasyon, kış lastiği derken… Parada anlaşmışlar.

Traktör arabayı çıkarmış, genç de teşekkür edip ücretini vermiş. Tam gidecekken genç sormuş:

— “Gece de böyle arabalar batar mı? Yani ararsak gelir misiniz?”
Çiftçi gözlerini kısmış:
— “Gece mi?” demiş anlamlı bir tebessümle.
— “Evet, gece.”
Çiftçi omuz silkmiş:

— “Ama biz gece araç kurtarırsak, sabaha kadar bu yolu kim su döküp bataklığa çevirecek?”

Genç donup kalmış. Yol niye bozulurmuş ki? Meğer hizmetin kendisi değil, bozmanın getirdiği kazanç daha kıymetliymiş!

Fıkradan Anladıklarımız

1. “Eğri ağaç düz gölge vermez.” (Karadeniz yöresi atasözü) Temeli bozuk kurulan sistemlerden sağlıklı sonuç beklenmez.

2. “Kendi kuyusunu kazan önce kendi düşer.” (Doğu Anadolu halk atasözü) Başkasına tuzak kuran kişi çoğu zaman aynı düzenin içinde zarar görür.

3. “Kuru kazanç gönlü doyurmaz.” (Türkmen atasözü) Sadece menfaat üzerine kurulu işler uzun vadede huzur getirmez.

4. “Dibi çamur olan su berrak görünmez.” (Rumeli Türkleri atasözü) Görünüşte hizmet gibi duran işler, niyet bozuksa güven vermez.

5. “Çatlak temel üstüne duvar yürümez.” (Sivas yöresi atasözü) Sağlam olmayan altyapı, ailede de toplumda da sorun üretir.

6. “Bugün açılan gedik yarın duvarı yıkar.” (Ordu yöresi atasözü) Küçük çıkar hesapları zamanla büyük toplumsal zararlara dönüşür.

7. “Kendi elinle bozduğunu başkasına nimet diye sunma.” (Karadeniz halk sözü) İnsan kendi hatasını hizmet gibi göstermemelidir.

8. “Sığ kazanç derin zarar getirir.” (Azerbaycan atasözü) Kısa vadeli çıkarlar uzun vadede daha büyük kayıplar doğurur.

9. “Çamurda yürüyen iz bırakır.” (Türk dünyası halk sözü) Yapılan yanlışlar er ya da geç görünür hale gelir.

10. “Bozuk teraziden doğru tartı çıkmaz.” (İç Anadolu halk atasözü) Adaletsiz sistemler dürüst sonucu taşıyamaz.

11. “Bir yol bir milleti taşır.” (modern halk atasözü, yöresel kullanımlı) Toplumun gelişimi altyapı kadar ahlaki temele de bağlıdır.

12. “Yama üstüne yama elbiseyi taşımaz.” (Karadeniz yöresi atasözü) Sorunları kökten çözmeden geçici çözümler kalıcı olmaz.

13. “İşin kökü çürükse meyvesi acı olur.” (Erzurum yöresi sözü) Yanlış niyetle yapılan işten hayır çıkmaz.

14. “Kendi döktüğün suya köprü kurma.” (Rumeli halk sözü) Önce problemi üretip sonra çözüm kahramanı olmak samimiyet değildir.

15. “Bataklığı kurutmayan sivrisineği sayar.” (Türkistan atasözü) Sorunun kaynağı çözülmeden sonuçlarla uğraşmak faydasızdır.

16. “Gösterişli iş çabuk eskir.” (Karadeniz halk sözü) Görünüşe dayalı çözümler kalıcı olmaz.

17. “Menfaat gözü perde yapar.” (Tasavvuf halk hikmeti) Çıkar insanın doğruyu görmesini engelleyebilir.

18. “Yolu bozan adımı da bozar.” (Doğu Karadeniz atasözü) Sistem bozulduğunda bireyin davranışı da etkilenir.

19. “Her parlak taş altın değildir.” (Türk atasözü, az kullanılan bağlamıyla) Yeni ve gösterişli görünen her şey gerçek fayda sağlamaz.

20. “Köprü sağlam değilse yolcu suçlu olmaz.” (Yozgat yöresi sözü) Hata bazen bireyde değil, onu taşıyan sistemdedir.